نقش نوحه خوانی در عزای حسینی

مداحی و نقش آن در مکتب حسینی

آثار و برکات عزاداری -  شفا يافتن

آثار و برکات عزاداری – آسایش و سکونت در بهشت 

امان از سكرات موت و آتش دوزخ

از نظر تاريخ، خصوصاً تاريخ تشيع، مسلّم است كه مسبّب اصلي در شهادت امام حسين (عليه السلام) و يارانش يزيد بن معاويه بوده است؛ ولي گاه از طرف علماي اهل سنّت اين شبهه القا مي شود كه يزيد در قتل حسين (عليه السلام) و يارانش نقشي نداشت؛ بلكه ابن زياد و كوفيان بودند كه هم به عنوان سبب و هم به عنوان مباشر، دست به اين جنايت فجيع زدند و برخورد پاياني يزيد با اسيران را در شام، و اظهار نارضايتي او را شاهد گرفته اند كه يزيد به اين مسئله رضايت نداشته و نقش سببي نيز نداشته است؛ خصوصاً وهابيون بيشتر به اين شبهه دامن مي زنند و مي گويند كه اين جنايات بدون آگاهي و اطلاع يزيد بوده است و يا حداقل در قاتل بودن يزيد ترديد داريم. در اين باره مي توان به ابن تيميّه و پيروانش و غزالي در «احياء العلوم» اشاره كرد كه به اين شبهه دامن زده اند.[1]

در ابتداء به دلايل و شواهدي مي پردازيم كه نقش اصلي و مستقيم يزيد را در شهادت حضرت حسين بن علي (عليه السلام) و يارانش اثبات مي كند؛ آن گاه عوامل رسوايي و پشيماني يزيد را (به ظاهر) از اين ماجرا با توجّه به منابع فريقين بررسي مي كنيم.

نقش يزيد در قتل امام حسين (عليه السلام)

دلايل و شواهد فراواني بر اين امر وجود دارد كه به اهم آنها اشاره مي شود:

1 ـ نامه اي به ابن زياد

وضع كوفه آشفته بود؛ به گونه اي كه شهر در معرض سقوط قرار داشت. در اين هنگام يزيد به «سرجون نصراني» ـ كه مشاور مَحرم اسرار پدرش معاويه بود ـ مراجعه و با او مشورت كرد.

سرجون به يزيد گفت: «اگر هم اكنون پدر تو زنده شود و به تو امري كند، اطاعت مي كني؟» گفت: «آري!» سرجون بي درنگ حكم ولايت و سرپرستي عبيد الله بن زياد را بر كوفه بيرون آورد. مفاد حكم چنين بود. «عبيد الله بن زياد با حفظ سِمَت قبلي كه ولايت بصره است به ولايت كوفه نيز منصوب شود.»

معاويه، اين حكم را به خط خود نوشته و به سرجون سپرده بود تا در وقت مناسب، آن را به يزيد ارائه كند. يزيد نيز ابن زياد را حاكم كوفه قرار داد و در نامه اي به او نوشت: «... قَدْ بَلَغنِي أنّ اهل الكوفة قد كتبوا إلي الحسين في القدوم عليهم و أنّه قد خرج من مكّة متوجّهاً نحوَهم و قد بلي به بلدك من بين البُلدان و أيّامُك من بين الايام، فإن قتلته و إلا رجعت إلي نسبك عبيد، فاحذر أن يفوتك»[2]؛ به من خبر رسيده كه اهل كوفه به حسين [عليه السلام]، نامه نوشته اند [مبني بر دعوت و] براي اينكه نزد آنان آيد، و او نيز به قصد اجابت دعوت از مكه به سوي آنان [و مردم كوفه] حركت كرده است و به راستي شهر و (محل حكومت) تو از بين شهرها و ايام تو از بين ايام، به اين امتحان مبتلا شده است. اگر او را كشتي (كه مقصود حاصل است) وگرنه [اعلام مي كنم كه تو پدر و مادر درستي نداري و] نسبت را به پدرت عبيد برمي گردانم (و نسب سابقت را كه ولدالزنا هستي به گوش همگان مي رسانم). بترس از اينكه فرصت را از دست دهي [و حسين [عليه السلام]، جان سالم به در برد].[3]

بلاذري نيز شبيه اين نامه را نقل كرده است.[4] طبراني هم با سند خود روايت كرده است كه يزيد در نامه اي به ابن زياد نوشت: «... اگر حسين را نكشي به نسب سابق خود برخواهي گشت.» از اين رو، عبيد الله بن زياد امام حسين (عليه السلام) را به قتل رساند و سر مبارك آن جناب را براي يزيد فرستاد. وقتي يزيد، سر آن حضرت را ديد، آن اشعار معروف كفر آميز «... ولا وحيٌ نزل» را به زبان جاري كرد.

هيثمي با تصريح به صحّت سند اين نامه روايت مي كند، ابن عساكر در «تاريخ مدينه دمشق»، ذهبي در «سير اعلام النبلاء»، ابوالفرج ابن جوزي حنبلي در «الرد علي المتعصّب العنيد» و سيوطي در «تاريخ الخلفاء»، همه مي نويسند يزيد در نامه اش به ابن زياد دستور داد كه امام حسين (عليه السلام) را به قتل برساند.[5]

2 ـ نامه ابن عباس به يزيد

شاهد ديگر اين است كه بعد از خروج حضرت سيدالشهداء (عليه السلام) از مكّه، عبدالله بن زبير در مكه اعلام خلافت كرد؛ ولي ابن عباس و علویين با او بيعت نكردند. يزيد در نامه اي از ابن عباس به سبب بيعت نكردنش تشكر كرد و نوشت: «ابن عباس! تو با بيعت نكردنت رابطه خودت را با من حفظ كردي... و اين لطف تو را فراموش نمي كنيم و به زودي محبّت تو را جبران مي كنيم... و از تو مي خواهم حقيقت را به مردم بگويي و نگذاري كه با ابن زبير بيعت كنند؛ چرا كه تو نزد مردم، فردي مورد قبول هستي...».

ابن عباس در جواب او نوشت: «أمّا بعد فقد جاءني كتابك فأمّا تركي بيعة ابن الزبير فو الله ما أرجو بذلك برّك و لا حمدك و لكنّ الله بالّذي انوي عليهم و زعمت أنك لست بناس بري فاحبس ايّها الانسان! برّك عنّي فانّي حابس عنك برّي.

و سألت أن احبب الناس اليك... كيف؟ و قد قتلت حسيناً و فتيان عبد المطلب مصابيح الهدي و نجوم الاعلام ... فما انسي من الأشياء فلست بناس اطّرادك حسينا من حرم رسول الله (صلّي الله عليه و آله و سلّم) إلي حرم الله و شبيرك الخيول إليه. فمازلت بذلك حتي امتحنته إلي العراق فخرج خائفاً يترقب فنزلت به خيلك عداوة منك لله و لرسوله و لأهل بيته الذين أذهب إليه عنهم الرجس و طهّرهم تطهيراً فاغتنمتم قلّة أنصاره و استئصال أهل بيته و تعاونتم عليه كأنّكم قتلتم أهل بيت من الشرك و الكفر...؛

و قد قتلت ولد أبي و سيفك يقطر من دمي و أنت أحد ثاري...»[6]؛

امّا بعد نامه ات به من رسيد (اي يزيد!) اينكه من با ابن زبير بيعت نكردم، به خدا سوگند به جهت محبت به تو و انتظار ستايش تو نبوده و خداوند از نيّت من آگاه است و گمان برده اي كه نيكي به من را فراموش نمي كني. پس اي انسان، دست نگه دار (و به من خوبي نكن)؛ چرا كه من به تو نيكي نكرده ام

و از من خواسته اي كه مردم را به سوي تو دعوت [و از تو حمايت كنم] چگونه اين كار را انجام دهم و حال آنكه، تو حسين (عليه السلام) و فرزندان خاندان عبدالمطلب را كه چراغ هاي هدايت و ستارگان دانش بودند به قتل رساندي (و همه در عراق به دستور تو به قتل رسيدند). پس اگر همه چيز را فراموش كنم اين را فراموش نمي كنم كه حسين (عليه السلام) را تحت تعقيب قرار دادي تا آن بزرگوار، از حرم رسول خدا (صلّي الله عليه و آله و سلّم) خارج شد و به مكّه پناه برد. اين كار ادامه يافت تا آنجا كه مجبورش كردي با خوف و نگراني به سوي عراق خارج شود. سربازان تو در آنجا به جهت دشمني با رسول خدا (صلّي الله عليه و آله و سلّم) و اهل بيت او (عليهم السلام) آنهايي كه خداوند، پليدي را از آنان دور ساخته و پاكيزه شان نموده است از فرصت كمي ياران و تنگناهي اهل بيت استفاده كرديد و همديگر را ياري داديد، همانند كشتار اهل شرك و كفر، آنان را به قتل رسانديد.

و (اي يزيد از من توقع محبت داري) در حالي كه فرزند پدرم را كشتي و از شمشير تو خون [خاندان] من مي چكد و در حالي كه تو يكي از كساني هستي كه بايد از او انتقام بگيرم.»

در اين سخنان به صراحت بيان شده كه يزيد، قاتل اصلي حضرت امام حسين (عليه السلام) و يارانش بوده است.

3 ـ اقرار ابن زياد

خود ابن زياد به صراحت گفت كه قتل امام حسين (عليه السلام) به دستور يزيد بوده است:

«وَ أمّا قتلي الحسين، فإنّه أشار إليٌ يزيد بقتله أو قتلي فاخترت قتله؛[7] اما كشتن حسين به دست من، براي اشاره يزيد بود كه به من دستور داد [و مرا مخير گذاشت بين] به كشتن او (حسين) و يا كشته شدن خودم. پس من قتل حسين (عليه السلام) را برگزيدم.»

3 ـ سخنان معاوية بن يزيد

وقتي يزيد از دنيا رفت، معاوية بن يزيد كه در توصيف او مي گويند: جوان صالحي بود، در نخستين سخنراني خود به غصب خلافت به دست جد و پدرش و همين طور قاتل حسين (عليه السلام) بودن پدرش اعتراف كرد و گفت: «إنّ هذه الخلافة حبل الله و أن جدّي معاوية نازع الأمر أهل هو من هو أحقّ به منه علي بن ابي طالب، و ركبت بكم ما تعلمون... ثمّ قلّد أبي الأمر و كان غير أهل له و نازع ابن بنت رسول الله (صلّي الله عليه و آله و سلّم)»؛ براستي خلافت ريسماني الهي است و جدّم معاويه، آن را به ناحق از علي بن ابي طالب كه سزاوار آن بود گرفت و به منازعه با او پرداخت و آنچه را نسبت به شما انجام داد كه مي دانيد... سپس پدرم امر (خلافت) را به گردن انداخت؛ در حالي كه اهليت تصدّي خلافت را نداشت و با فرزند رسول خدا (صلّي الله عليه و آله و سلّم) به دشمني پرداخت.»

او در حالي كه گريه مي كرد، افزود: «إنّ من أعظم الامور علينا علمنا بسوء مصرعه و بئس منقلبه و قد قتل عترة رسول الله (صلّي الله عليه و آله و سلّم) و أباح الخمر و خرّب الكعبة .... فشأنكم أمركم. والله لئن كانت الدنيا خيرا... و لكن كانت شرّاً فكفي ذُرية أبي سفيان ما أصابوا منها»[8]؛

از بزرگترين امور (و مصائب) بر ما اين است كه مي دانيم جايگاه بد و محل رجوع بدي (در جهنم) در انتظار اوست و او عترت پيامبر را كشت و خمر را مباح و كعبه را تخريب كرد. پس خودتان مي دانيد و حكومت (من به شما كاري ندارم) اگر دنيا خير بود... و اگر شر است فرزندان ابو سفيان را آنچه بدان رسيده اند كافي است.

در كلمات معاويه بن يزيد به صراحت پدرش يزيد را قاتل امام حسين (عليه السلام) و يارانش شمرده شده است.

4 ـ فرستادن سرها نزد يزيد

شاهد ديگر اين است كه ابن زياد پس از شهادت امام حسين (عليه السلام) و يارانش سرها را با سرعت، نزد يزيد فرستاد.

بلاذري در اين باره مي نويسد: «نصب ابن زياد رأس الحسين بالكوفة و جعل بدار به فيها، ثم دعا زحر بن قيس[9] الجعفي فسرّح معه برأس الحسين و رؤوس أصحابه و أهل بيته إلي يزيد بن معاوية»[10]؛

ابن زياد سر [مبارك] حسين (عليه السلام) را در كوفه نصب كرد و در آن دور گرداند. سپس زحر بن قيس را خواست و سر حسين (عليه السلام) و سرهاي اصحاب او را همراه با اهل بيتش توسط او به سوي (شام نزد) يزيد بن معاويه فرستاد.

ابن كثير از شاگردان ابن تيميه ـ كه سعي دارند مسايل مربوط به اهل بيت (عليه السلام) را بپوشانند ـ در اين باره مي گويد: «ثمّ امر ابن زياد برأس الحسين فنصب بالكوفه و طيف به في ازقٌتها ثم سيّره مع زحر بن قيس... فخرجوا حتي قدموا بالرؤوس كلها علي يزيد بن معاوية»[11]؛

ابن زياد امر كرد سر [مبارك] امام حسين (عليه السلام) را در كوفه نصب كردند و در كوچه هاي آن دور كرداندند. سپس به همراه زحر بن قيس با ساير سرهاي اصحاب به سوي يزيد فرستادند و آنها از كوفه خارج شدند و همراه تمام سرها بر يزيد بن معاويه وارد شدند.

فرستادن سرها و اسرا از دو جهت مؤيد است كه يزيد به اين قتل راضي بوده و فرمان داده است: يكي از اين جهت كه اگر يزيد فرمان نداده بود و راضي نبود ابن زياد جرأت نمي كرد يك چنين جناياتي انجام دهد و سرها و اسيران را با وضع زننده اي به شام بفرستد. جهت دوم اين است كه شواهدي در منابع اهل سنّت وجود دارد كه خود يزيد دستور داد سر حسين (عليه السلام) و اسيران را نزد او بفرستيد.

طبري مي نويسد: «از جانب يزيد نامه اي رسيد كه اسيران را به سوي او بفرستند؛ از اين رو عبيد الله بن زياد مخفر بن ثعلبه و شمر بن ذي الجوشن را همراه زنان و كودكان و سر حسين به سوي امير المؤمنين (يزيد بن معاويه) فرستاد. آنان نيز از كوفه به سمت شام حركت كردند. وقتي يزيد نگاهش به سر امام حسين (عليه السلام) افتاد، اين شعر را خواند:

يفلّقن هاماً من رجالٍ اعزّهٍ     علينا و هم كانوا اعق و اظلما[12]

سرهايي از (بزرگان) و عزيزان بر ما جدا شدند كه آنان نافرمان (و از امر ما سرپيچي كردند) و ستم پيشه بودند.

ابن سعد مي نويسد: «قدم رسول من قبل يزيد بن معاوية يأمر عبيد الله ان يرسل اليه بثقل(براس) الحسين و من بقي من ولده و اهل بيته و نسائه؛ فرستاده اي از جانب يزيد به عبيد الله امر كرد كه سر [مبارك] حسين (عليه السلام) و خانواده اي را كه از او باقي مانده اند به سوي يزيد بن معاويه بفرستد.»

و همين طور تاريخ نگاران از جمله طبري نوشته اند كه وقتي سر مطهر امام حسين (عليه السلام) همراه اسيران اهل بيت (عليهم السلام) به شام فرستاده شد، ابتدا خيلي خوشحال شد و از ابن زيادي كه محبتي به او نداشت، بسيار راضي و خوشنود شد؛ ولي مدّت كمي نگذشت كه از اين قتل پشيمان شد.[13]

يزيد در ابتدا به اندازه اي خوشحال شد كه حقوق ابن زياد را افزايش داد! ابن اثير در اين باره مي نويسد: «وقتي سر [مبارك] امام حسين (عليه السلام) را نزد يزيد آوردند، مقام و جايگاه ابن زياد به حدّي نزد او نيكو شد كه از روي خوشحالي، حقوق ابن زياد را افزود و پاداشي به وي داد.»

عوامل رسوايي و پشيماني يزيد

اكنون بايد ديد كه چرا يزيد با اينكه دستور شهادت امام حسين (عليه السلام) و ياران او را داد و از شهادت وي و اسارت اهل بيتش به شدّت خوشحال شد و از آن استقبال، و ابن زياد را تشويق و ترغيب كرد، چرا بعدها اظهار پشيماني كرد؟ چه عاملي زمينه رسوايي و پشيماني يزيد را فراهم كرد؟ در اين بخش به اين مسئله مي پردازيم و عوامل آن را بررسي مي كنيم.

1. بردن اهل و عيال

بردن اهل حرم دستور بود و سرّ غيب     ور نه اين بي حرمتي را كي روا دارد حسين (ع)[14]

بسياري از عقلاي زمان همچون محمد حنفيّه، عبد الله بن عباس و ... با بردن اهل بيت همراه حسين (عليه السلام) مخالفت مي كردند و به ظاهر، حق با آنها مي نمود؛ ولي امام حسين (عليه السلام) بر اين مسئله اصرار داشت كه حتماً بايد اهل و عيال را همراه خود ببرد؛ از اين رو در پاسخ اين مسئله كه چرا اهل و عيال را مي بري، فرمود: «ما أري إلا الخروج بالأهل و الولد»[15]؛ من راهي جز خروج با اهل و فرزندانم در پيش رو ندارم.

در جاي ديگر فرمود: «إنّ الله قد شاء أن يراهنّ سبايا»[16]؛ به راستي خداوند خواسته است آنها را اسير ببيند. سرّ اصرار امام حسين (عليه السلام) بر اين امر بعدها روشن شد؛ زيرا اسارت اهل بيت در رسوايي يزيد، نقش مهم و اساسي بازي كرد.

شايد اگر اسرا نبودند به نوعي قضيه كربلا فراموش مي شد، در واقع بردن اهل بيت (عليهم السلام) يكي از نقشه هاي الهي و سرّ غيبي بود تا يزيديان رسوا و داستان كربلا ماندگار شود.

هر چند يزيد، خود به اسارت خاندان امام حسين (عليه السلام) و فرستادن آنها به شام دستور داد، ولي همين اسارت اهل بيت (عليهم السلام) از عمده ترين عوامل رسوايي يزيد شد.

در واقع مي توان گفت همراه كردن اهل بيت براي اهداف ذيل انجام گرفت:

1. مظلوم و غريب بودن اهل بيت (عليهم السلام) در شهر پيامبر (صلّي الله عليه و آله و سلّم)؛

2. جلوگيري از برنامه ايزايي امويان عليه اهل بيت (عليهم السلام) با هدف تحت فشار گذاشتن امام؛

3. ارائه اهل بيت (عليهم السلام) به عنوان الگوهاي تربيتي ـ حماسي حسيني در تمام مراحل قيام به جهانيان؛

4. ارائه الگو به جامعه آن روز مبني بر لزوم سهيم بودن تمام اعضاي خانواده در قيام؛

5. رعايت اعتدال بين خود و دعوت گران و ياران، و خانواده هاي آنها؛

6. معرفي الگوي عملي و ديني و مقاومت و حفظ مسايل شرعي به جامعه بشري؛

7. نقش آفريني تك تك افراد خانواده در هر مرحله سنّي.

8. مجموع اين اهداف باعث شد كه با رفتن اهل بيت (عليهم السلام) در شهرهاي مخلتف، زمينه پيام رساني عاشورا و بيداري مردم و در نتيجه، رسوايي يزيد و پيروان او فراهم شود تا آنجا كه يزيد مجبور شد از اين جريان، اظهار پشيماني كند و مسئوليت آن را به عهده ابن زياد بيندازد.[17]

9. در واقع يزيد با بردن اهل بيت (عليهم السلام) به سوي شهرها، خصوصاً شام، زمينه رسوايي خود را فراهم كرد؛ چنان كه فرعون با گرفتن كودك نيل يعني موسي از آب، عامل نابودي خويش را در كاخ خود پرورش داد.

2. قرآن خواندن سر مبارك

يزيديان، اهلي بيت را به عنوان خارجي معرّفي كرده بودند و به اين دليل در شهرهاي مختلف به آنها اهانت مي شد؛ ولي به اعجاز الهي، سر بريده امام حسين (عليه السلام) در جاي جاي مسير راه كوفه تا شام، قرآن تلاوت كرد و به اين وسيله، نقشه تبليغي آنها را خنثي و زمينه رسوايي و پشيماني يزيديان را فراهم ساخت.

شوريده سري كه شرح ايمان مي كرد     هفتاد و دو فصل سرخ عنوان مي كرد

با ناي بريده نيز بر سر ني     تفسير خجسته اي ز قرآن مي كرد

در كوفه

زيد بن ارقم مي گويد: وقتي سر مبارك امام حسين (عليه السلام) را از مقابل منزل ما عبور دادند در حالي كه بالاي نيزه بود، با كمال حيرت ديدم كه امام حسين (عليه السلام) اين آيه را تلاوت كرد: «اَمْ حَسِبْتَ اَنَّ اَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَباً»[18]؛ آيا گمان مي كني كه اصحاب كهف و رقيم از آيات و نشانه هاي عجيب ما بودند؟! به خدا سوگند! موي بدنم راست شد و بر خود لرزيدم. در آن حال گفتم اي فرزند رسول خدا! تلاوت قرآن تو در بالاي نيزه از اصحاب كهف و رقيم خيلي شگفت انگيزتر و عجيب تر است.»[19]

در روايت ديگر آماده است: «لمّا صلبوا رأسه علي الشجر سمع منه «وَ سَيَعْلَمُ الَّذِينَ ظَلَمُوا اَيَّ مُنْقَلَبٍ يَنْقَلِبُون»[20] و سمع ايضاً صوته بدمشق يقول: «لا قُوٌة الا بالله» و سمع ايضاً يقرأ «ام حَسِبْتَ اَنَّ اَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَباً»[21] فقال زيد بن ارقم: أمرك أعجب يا ابن رسول الله»[22]؛ هنگامي كه سر حسين را بر چوبه دار يا درختي زدند اين صدا از سر شنيده شد: «و آنها كه ستم كردند به زودي مي دانند بازگشتشان به كجاست!» و در دمشق شنيده كه مي فرمود: «قدرت و ياري جز از طرف خدا نيست.» و شنيده شد كه مي خواند: «براستي (داستان) اصحاب كهف و رقيم از نشانه هاي عجيب ما بودند.» زيد بن ارقم گفت: اي پسر رسول خدا! امر تو (و قرائت قرآن از سر بريده) عجيب تر است.»

در شام

ابن عساكر كه خود از اهل شام است، مي گويد: «سه روز سر مطهر امام حسين (عليه السلام) را در شهر شام بر محلّي نصب كردند و از آن سر مطهّر، آيه شريفه شنيده مي شد «اَمْ حَسِبْتَ اَنَّ اَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَباً»[23]؛ آيا گمان بردي كه اصحاب كهف و رقيم از آيات عجيب ما بودند؟![24]

منهال بن عمرو مي گويد: «أنا والله رأيت رأس الحسين حين حمل و أنا بدمشق و بين يديه رجل يقرأ الكهف حتي بلغ قوله «اَمْ حَسِبْتَ اَنَّ اَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَباً»؛ فانطلق الله الرأس بلسان ذرب ذرلق فقال: اعجب من اصحاب الكهف قتلي و حملي»[25]؛ به خدا سوگند! سر حسين را بر نيزه در دمشق ديدم، در حالي كه مردي در پيش او سوره كهف را مي خواند تا به آيه ام حسبت ... رسيد. ناگهان خداوند سر بريده را به زبان آورد كه با زبان روان و سريع فرمود كه قتل من و به نيزه زدن سرم عجيب تر از اصحاب كهف است.»

هر چند مردم شام در جهالت عجيبي به سر مي بردند؛ ولي به اين اندازه مي فهميدند كه اين چگونه خارجي است كه براي مردم قرآن مي خواند؟ اين حادثه كم كم عامل بيداري و آگاهي مردم شام شد و زمينه رسوايي و پشيماني يزيد را در كنار عوامل ديگر فراهم كرد.

3. خطبه و سخنان امام سجاد (عليه السلام)

يكي ديگر از عوامل رسوايي يزدي و پشيمان شدن يزيد، خطبه غراي امام سجاد (عليه السلام) در مسجد دمشق بود. يزيد كه سر مست غرور و پيروزي خود بود با دعوت سفراي كشورهاي خارجي و فراهم كردن بزم شراب خواري خواست لذت پيروزي خويش را دو چندان كند؛ ولي خطبه حضرت سجاد (عليه السلام) تمام نقشه هاي او را بر آب كرد و پيروزي را در كام او تلخ ساخت و وي را نزد خاص و عام رسوا كرد.

اكنون به نمونه از بازتاب هاي اين سخنراني اشاره مي كنيم:

يك: يكي از علماي بزرگ يهود كه در مجلس يزيد حضور داشت، از يزيد پرسيد: «اين نوجوان كيست؟» يزيد گفت: «علي بن الحسين [عليهما السلام] است.» پرسيد: «حسين كيست؟» يزيد گفت: «فرزند علي بن ابي طالب [عليه السلام] است.» پرسيد: «مادر او كيست؟» يزيد گفت: «دختر محمّد [صلوات الله عليهما]» يهودي گفت: «سبحان الله!! اين فرزند دختر پيامبر شماست كه او را كشته ايد؟! شما چه جانشين بدي براي فرزندان رسول خدا بوديد؟! به خدا سوگند كه اگر پيامبر ما موسي بن عمران [عليه السلام] در ميان ما فرزندي مي گذاشت، ما گمان مي كرديم كه او را تا سرحدّ پرستش بايد احترام كنيم، و شما ديروز پيامبرتان از دنيا رفت و امروز بر فرزند او شوريده و او را از دم شمشير گذرانديد؟! واي بر شما امّت!!»

يزيد به خشم آمد و فرمان داد او را بزنند. آن عالم برخاست و فرياد زد: «اگر مي خواهيد مرا بكشيد، باكي ندارم! من در تورات يافته ام كسي كه فرزند پيامبر را مي كشد او هميشه ملعون خواهد بود و جايگاه او در آتش جهنّم است.»[26]

دو: همسر يزيد

هند دختر عبد الله بن عامر همسر يزيد چون شنيد كه يزيد سر امام حسين (عليه السلام) را بر سر در خانه اش آويخته است، پرده اي كه يزيد را از حرمسراي او جدا مي كرد دريد و بدون روسري به سوي يزيد دويد؛ در حالي كه در مجلس عمومي نشسته بود و فرياد زد: «اي يزيد! سر فرزند فاطمه دختر رسول خدا [صلوات الله عليهما] بر سر در خانه من آويخته شود؟» يزيد از جاي خود برخاست و او را پوشاند و گفت: «آري براي حسين ناله كن! و بر فرزند فاطمه دختر پيامبر اشك بريز! كه همه قبيله قريش بر او گريه مي كنند! عبيد الله بن زياد در كشتن او شتاب كرد كه خدا او را بكشد.»[27]

سخنان حضرت سجاد (عليه السلام)

سخنان آن حضرت، نقش مهمّي در روشنگري مردم و رسوايي يزيد داشت. وقتي اسيران را وارد مجلس يزيد كرد، كه حضرت سجاد (عليه السلام) در زنجير بود و يزيد، مستانه شعر مي خواند. آن گاه امام سجاد (عليه السلام) اين آيه را تلاوت كرد: «مَا اَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الاَرْضِ وَلَا فِي اَنْفُسِكُمْ اِلَّا فِي كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَبْرَاًهَا»[28]؛ هيچ مصيبتي (ناخواسته) در زمين و نه در وجود شما روي نمي دهد، مگر اينكه قبل از آنكه زمين را بيافرينيم در لوح محفوظ ثبت است.

اين مسئله بر يزيد گران آمد كه حضرت سجاد (عليه السلام) به آيه تمثل كند؛ ولي يزيد به شعر، پس يزيد اين آيه را خواند: «وَمَا اَصَابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ اَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ»[29]؛ هر مصيبتي به شما رسد به سبب اعمالي است كه انجام داده ايد، و بسياري را عفو مي كند.[30] حضرت فرمود: «اي پسر معاويه و هند! نبوت و پيشوايي، هميشه در اختيار پدران و نياكان من بوده قبل از آن كه تو زاده شوي، در جنگ بدر و اُحُد پرچم رسول خدا در دست علي (عليه السلام) بود و پرچم كافران در دست پدر و جدّ تو بود.»

همچنين حضرت سجاد (عليه السلام) در جواب مرد شامي كه گفت: خداي را سپاس كه شما را از بين برد و فتنه را نابود كرد، فرمود: «أقرأت القرآن؟»؛ آيا قرآن خوانده اي؟ گفت: «آري.» فرمود: «اين آيه را خوانده اي «قُلْ لاَ اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْراً اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَي»[31] «بگو از شما مزد و اجري جز دوستي نزديكانم (اهل بيتم) در برابر رسالتم نمي خواهم.» گفت: «شما مصداق اين آيه هستيد؟» فرمود: «آري.»[32] آن مرد بعد از شنيدن اين سخنان، پشيمان شد.

سخنان حضرت با منهال

منهال بن عمرو صائبي، آن حضرت را در بازار دمشق ديد، پرسيد: «اي فرزند رسول خدا! ايّام را چگونه سپري مي كني؟» حضرت فرمود: «اَمسينا كبني اسرائيل في آل فرعون، يذبّحون أبناءهم و يستحيون نساءهم، يا منهال! امست العرب تفتخر علي العجم لان محمد (ص) منهم و امست قريش تفخر علي سائر العرب بانّ محمداً منها، و امسينا اهل بيت محمد و نحن مبغوضون مظلومون مقهورون مقتلون منبتورون مطرودون، فانّا لِلّه و انّا اليه راجعون علي اسينا فيه»[33]؛ اي منهال! روزگار ما همانند بني اسرائيل نزد آل فرعون سپري مي شود؛ فرزندان ما را كشتند و بانوان ما را زنده گذاردند (و اسير كردند) اي منهال! افتخار عرب بر غير عرب، آن است كه محمد رسول خدا (صلّي الله عليه و آله و سلّم) عرب است و فخر قريش بر ديگر عربها به وجود پيامبر (صلّي الله عليه و آله و سلّم) است و ما (نيز) اهل بيت محمديم؛ در حالي كه ما مورد بغض، ظلم، قهر، قتل، خواري و طرد قرار گرفتيم. و انّا لله... [و كلمه استرجاع را بايد جاري كرد] بر آنچه در اين ايام بر ما سپري مي شود اي منهال.[34]

4. سخنراني حضرت زينب (عليه السلام)

دين حق در انزوا مي ماند اگر زينب نبود *** پرچم ناحق به پا مي ماند اگر زينب نبود

برد پيغام حسين از كربلا تا شام شوم *** كربلا در كربلا مي ماند اگر زينب نبود

از گلستان حسيني از هجوم زاغها *** صد چمن گل زير پا مي ماند اگر زينب نبود

با نوايش نينوا را زنده و جاويد كرد *** نينوا هم بي نوا مي ماند اگر زينب نبود

گر چه تاريخ از صداي كربلا بيدار شد *** كربلا هم بي صدا مي ماند اگر زينب نبود

زينت اشعار سائل نام نيك زينب است *** شعر او بي محتوا مي ماند اگر زينب نبود[35]

خطبه غرٌاي حضرت زينب (سلام الله عليها) در كوفه، آن چنان مردم را منقلب و يزيديان را رسوا كرد كه تا چند لحظه ديگر ادامه مي يافت مردم عليه ابن زياد قيام مي كردند. اين گزارشي است كه مأموران اطلاعات ابن زياد داده اند.

راوي گويد: بعد از خطبه حضرت زينب (سلام الله عليها) مردم كوفه را ديدم كه حيرت زده دستان خود را به دندان مي گزند. پيرمرد سالخورده اي چنان مي گريست كه محاسن سفيدش از اشك تر شده بود و دست به آسمان برداشته بود و مي گفت: «پدر و مادرم فداي شما باد...»[36]

مجموع اين امور باعث شد كه يزيد از داستان كربلا به ظاهر اظهار ندامت كند و تقصير را به گردن ابن زياد و امثال آن بيندازد، با اينكه بعد از قضيه عاشورا ابن زياد وقتي به شام آمد يزيد، مال فراوان به او بخشيد و وي را نزد خود نشانيد و به حرمسراي خود برد و با هم شراب خوردند. وي در حال مستي، اين اشعار را مي خواند:

اسقني شربة تروي مشاشي ***** ثم مل فاسق مثلها ابن زياد

صاحب السرّ و الامانة عندي ***** و لشديد مغنمي و جهادي

قاتل الخارجي اعني حسيناً ***** و مبيد الاعداء و الاضداد<="" font="" face="Tahoma">
<="" font="" face="Tahoma">

به من شراب بنوشان تا درونم را سيراب كند. آن گاه روي گردان و مانند آن به ابن زياد بنوشان

ابن زيادي كه صاحب اسرار و امانت من است، براي اين كه پيروزي و جهادم كامل شود.

كشنده مرد خارجي يعني حسين [عليه السلام] و نابود كننده دشمنان و مخالفان من.

ولي عوامل پيش گفته، يزيد را وادار كرد كه برعكس حالت مستي خويش اظهار پشيماني كند و لعن و نفرين نثار ابن زياد كند. اكنون به نمونه هايي در اين باره توجه شود::

1. طبري مي نويسد: «فسرّ بقتلهم أوّلاً و حسنت بذلك منزلة عبيد الله عنده ثمّ لم يثبت إلاّ قليلاً حتي ندم علي قتل الحسين»؛ در مرحله اول، يزيد از كشته شدن حسين [عليه السلام] و يارانش خوشحال شد و منزلت و مقام عبيد الله نزد او بالا رفت؛ ولي مدّت كمي نگذشت كه از قتل حسين [عليه السلام] پشيمان شد و آه و نفرين را متوجه ابن زياد كرد: «لعن الله ابن مرجانة فبغّضني إلي المسلمين و زرع لي في قلوبهم العداوة فبغضني البَرّ و الفاجر بما استعظم الناس من قتلي حسيناً»ُ[[38؛ خدا لعنت كند فرزند مرجانه (ابن زياد) را كه من را نزد مسلمانان مبغوض كرد و دشمني با من را در دلهاي آنها كاشت تا آنجا كه نيك و بد، من را به علت بزرگ شمردن (گناه) قتل حسين [عليه السلام] مبغوض (و دشمن) مي دارند.

2. سيوطي مي نويسد: «فسرّ بقتلهم اوّلاً ثمّ ندمّ لمّا مقته المسلمون علي ذلك و ابغضه الناس و حقّ لهم أن يبغضوه»[39]؛ اوّلاً (يزيد) با كشتن حسين [عليه السلام] و يارانش خوشحال شد، ولي وقتي مسلمانان به سبب اين قتل با او بد شدند و از وي نفرت پيدا كردند پشيمان شد، البته حق مسلمانان بود كه به دليل اين جنايت بزرگ او را مبغوض و منفور بدانند.»

3. فرهاد ميرزا مي نويسد: «چون سر امام حسين (عليه السلام) را به شام آوردند نخست يزيد شاد شد و از كار ابن زياد اظهار خشنودي كرد و براي وي جوايز و هدايايي فرستاد. اندكي كه از ماجرا گذشت. نفرت و خشم مردم را از اين عمل زشت احساس كرد و ديد كه مردم به او دشنام مي دهند؛ در نتيجه از كرده و گفته خود پشيمان شد و مي گفت: «خداوند پسر مرجانه را لعنت كند كه كار را آن چنان بر حسين [عليه السلام] سخت گرفت كه راه مرگ را آسان تر شمرد و شهيد شد.»[40]

و مي گفت: «مگر در ميانه من و ابن زياد چه بود كه مرا چنين مورد خشم مردم قرار داد و تخم دشمني مرا در دل نيكوكار و بزهكار كاشت؟!»

از نمونه هاي فوق، اين نكات به دست مي آيد:

1. يزيد به قتل حسين و ياران او كاملاً راضي بوده است؛ از اين رو به ابن زياد جوايز فراوان داد و وي را تشويق كرد.

2. عواملي در كار بود كه مردم را آگاه كرد و نفرت يزيد و يزيديان را در قلب آنان كاشت.

3. يزيد بعد از اين تحول، اظهار پشيماني كرد، آن هم نه واقعاً و از ته دل بلكه در واقع، اظهار ندامت، جنبه سياسي داشت؛ يعني تلاش كرد جلو نفرت مردم و رسوايي خود را بگيرد.

جمع بندي

<="" font="" face="Tahoma">
<="" font="" face="Tahoma">


پي نوشت ها:

[1]. ر.ك: ناگفته هايي از حقايق عاشورا، سيد علي حسيني ميلاني، نشر حقايق اسلامي، 1428 ق، جاپ دوم، ص 133 و 134.

[2]. شرح منهاج الكلامة في الامامة، سيد علي ميلاني، مؤسسة دار الهجرة، قم، 1418 ق، چاپ اول، ج 1، ص 493.

[3]. تاريخ يعقوبي، احمد بن ابي يعقوب، شريف رضي، 1414 ق. چاپ اول، ج 2، ص 241.

[4]. انساب الاشراف، احمد بلاذري، مجمع احياء الثقافة الاسلامية، ج 3، ص 160.

[5]. المعجم الكبير، ابو القاسم طبراني، مكتبة ابن تيميّه، مصر، 1404 ق، ج 3، ص 115 و ص 116، حديث 2846.

[6]. تاريخ يعقوبي، همان، ج 2، ص 247، 249؛ الكامل في التاريخ، علي بن محمد بن اثير جزري، دار صادر، بيروت، 1385 ق، ج 4، ص 127 و 128.

[7]. الكامل في التاريخ، همان، ج 4، ص 140.

[8]. الصواعق المحرقه، احمد بن حجر هيثمي مكّي، تحقيق عبد الرحمان تركي، مؤسسه الرساله بيروت، 1417 ق، چاپ يكم، ص.؟

[9]. ابن زحر همان است كه طبق غلط مشهور زجر بن قيس ياد مي شود.

[10]. انساب الاشراف، همان، ص 217، ح 214.

[11]. البداية والنهاية، ابن كثير، مكتبة المعارف، بيروت، 1405 ق، چاپ ششم، ج 8، ص 191.

[12]. تاريخ طبري، محمد بن جرير طبري، مؤسسه اعلمي، بيروت، 1403 ق، چاپ چهارم، ج 5، ص 463.

[13]. تاريخ طبري، همان، ج 5، ص 506.

[14]. شهريار.

[15]. الاخبار الطوال، احمد بن داوود دينوري، مكتبة حيدريّة، 1379 ق، چ دوم، ص 244.

[16]. الكامل في التاريخ، همان، ج 4، ص 40.

[17]. جريان پشيماني يزيد و متهم كردن ابن زياد در پايان بيان مي شود.

[18]. كهف / 9.

[19]. ارشاد مفيد، نشر كنگره مفيد، 1413 ق، ج 2، ص 116؛ بحار الانوار، محمد باقر مجلسي، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1404 ق، ج 45، ص 121.

[20]. شعراء / 227.

[21]. كهف / 9.

[22]. بحار الانوار، همان، ج 45، ص 304 باب 46.

[23]. كهف / 9.

[24]. مختصر تاريخ مدينه دمشق، ابن منظور محمد بن مكرم، دار الفكر، 1404 ق، ج 25، ص 274.

[25]. بحار الانوار، همان، ج 45، ص 188، باب 39، ح 32.

[26]. حياة الامام الحسين، باقر شريف القرشي، دار الكتب العلمية، قم، ج 3، ص 395.

[27]. بحار الانوار، ج 45، ص 142.

[28]. حديد / 22.

[29]. شوري / 30.

[30]. مختصر تاريخ دمشق، همان، ج 20، ص 353 و ارشاد مفيد، ج 2، ص 120.

[31]. شوري / 23.

[32]. تفسير طبري، ج 25، ص 16؛ بحر المحيط، ج 7، ص 516 و الدر المنثور، ج 6، ص 6.

[33].

[34]. الفتوح، ابن اعثم، دار الندوه، بيروت، ج 5، ص 155 و 156.

[35]. شاه رجبيان.

[36]. الاحتجاج، طبرسي، انتشارات اسوه، قم، ج 2، ص 109.

[37]. تذكره الخواص، سبط بن الجوزي، مؤسسه آل البيت، ص 146.

[38]. تاريخ طبري، همان، ج 5، ص 255.

[39]. تاريخ الخلفاء، همان، ص 208.

[40]. قمقام زخّار، فرهاد ميرزا، انتشارات اسلامية، تهران، ص 577.

نويسنده : سيد جواد حسيني

پاسخ : فلسفه و حكمت عزادارى را مى‏توان در امور ذيل، رهيابى كرد:
      
      
الف. محبت و دوستى:
      قرآن و روايات، دوستى خاندان رسول اكرم(ص) و اهل‏بيت(ع) را بر مسلمانان واجب كرده است‏نگا: شورى (42)، آيه 23؛ هود (11)، آيه 29؛ ميزان‏الحكمه، ج 2، ص 236.. روشن است كه دوستى لوازمى دارد و محبّ صادق، كسى است كه شرط دوستى را - چنان كه بايد و شايد - به جا آورد. يكى از مهم‏ترين لوازم دوستى، هم دردى و هم دلى با دوستان در مواقع سوگ يا شادى آنان است؛ نگا: المحبة فى الكتاب والسنة، صص 169 - 170 و 181 - 182. از اين رو در احاديث، بر برپايى جشن و سرور در ايام شادى اهل‏بيت(ع) و ابراز حزن و اندوه در مواقع سوگ آنان، تأكيد فراوان شده است.
       حضرت على(ع) در روايتى مى‏فرمايد: «شيعه و پيروان ما در شادى و حزن ما شريكند». «يفرحون لفرحنا و يحزنون لحزننا»؛ بحارالانوار، ج 44، ص 287. امام صادق(ع) نيز فرمودند: «شيعتنا جزء منا خلقوا من فضل طينتنا يسوؤهم ما يسؤنا و يسرّهم ما يسرّنا»؛ امالى، ص 305. «شيعيان ما پاره‏اى از خود ما بوده و از زيادى گل ما خلق شده‏اند؛ آنچه كه ما را بدحال يا خوشحال مى‏سازد، آنان را بدحال و خوشحال مى‏گرداند».
       اين وظيفه عقلانى و شرعى، ايجاب مى‏كند كه در ايام عزادارى اهل‏بيت(ع)، حزن و اندوه خود را به «زبان حال»؛ يعنى، با اشك، آه و ناله و زارى، از نظر خوراك، با كم خوردن و كم آشاميدن مانند افراد غم‏زده‏طبق فرموده امام صادق(ع) به معاوية بن وهب، «عزاداران سيدالشهدا در روز عاشورا از آب و غذا دورى جويند تا آن كه يك ساعت از وقت فضيلت نماز عصر بگذرد، و در حد لزوم به غذاى معمول صاحبان مصيبت، سدّ جوع و عطش كنند». [نگا: تاريخ النياحة الامام الشهيد الحسين بن على، ج 1، صص 157-159]. و از نظر پوشاك، با پوشيدن لباسى كه از حيث جنس و رنگ و نحوه پوشش در عرف، حكايت‏گر اندوه و ناراحتى است، آشكار سازيم.
      
      
ب. انسان‏سازى:
      از آنجا كه در فرهنگ شيعى، عزادارى بايد از سر معرفت و شناخت باشد؛ هم‏دردى با آن عزيزان، در واقع يادآورى فضايل، مناقب و آرمان‏هاى آنان بوده و بدين شكل، آدمى را به سمت الگوگيرى و الگوپذيرى از آنان سوق مى‏دهد.
       فردى كه با معرفت در مجالس عزادارى، شركت مى‏كند؛ شعور و شور، شناخت و عاطفه را درهم مى‏آميزد و در پرتو آن، انگيزه‏اى قوى در او پديدار گشته و هنگام خروج از مراسم عزادارى، مانند محبى مى‏شود كه فعّال و شتابان، به دنبال پياده كردن اوصاف محبوب در وجود خويشتن است.
      
      
ج. جامعه ‏سازى:
      هنگامى كه مجلس عزادارى، موجب انسان‏سازى گشت؛ تغيير درونى انسان به عرصه جامعه نيز كشيده مى‏شود و آدمى مى‏كوشد تا آرمان‏هاى اهل‏بيت(ع) را در جامعه حكم‏فرما كند.
       به بيان ديگر، عزادارى بر اهل‏بيت(ع)؛ در واقع با يك واسطه زمينه را براى حفظ آرمان‏هاى آنان و پياده كردن آنها فراهم مى‏سازد. به همين دليل مى‏توان گفت: يكى از حكمت‏هاى عزادارى، ساختن جامعه براساس الگوى ارائه شده از سوى اسلام است.
      
      
د. انتقال‏دهنده فرهنگ شيعى به نسل بعد:
      كسى نمى‏تواند منكر اين حقيقت شود كه نسل جديد در سنين كودكى، در مجالس عزادارى با فرهنگ اهل‏بيت(ع) آشنا مى‏شوند. به راستى عزادارى و مجالس تعزيه، يكى از عناصر و عوامل برجسته‏اى است تا آموزه‏هاى نظرى و عملى امامان راستين، به نسل‏هاى آينده منتقل شود. مراسم عزادارى، به دليل قالب و محتوا، بهترين راه براى تعليم و تربيت نسل جديد و آشنايى آنان با گفتار و كردار اهل‏بيت(ع) است.

پاسخ : جدول زير از مقاله‏اى با نام «البعد الزمنى فى الثورة الحسينيه» برگرفته شده كه توسط آقاى احمد القاضى نگاشته شده و در شماره دوّم مجله رسالة الحسين(ع) چاپ شده است.

       1- درخواست بيعت از سوى وليد حاكم مدينه‏
       جمعه 27 رجب سال 60 ق‏

       2- ملاقات دوم بين وليد و امام حسين(ع)
       شنبه 28 رجب سال 60 ق‏

       3- بيرون رفتن امام(ع) از مدينه‏
       شب يكشنبه 28 رجب سال 60 ق‏

       4- ورود به مكّه‏
       شب جمعه 3 شعبان سال 60 ق‏

       5- اقامت در مكّه‏
       شعبان، رمضان، شوال، ذى‏القعده و ذى‏الحجه تا روز هشتم سال 60 ق يعنى چهار ماه و پنج روز

       6- رسيدن اولين نامه‏هاى كوفيان به امام(ع)
       چهارشنبه 10 رمضان سال 60 ق‏

       7- بيرون رفتن مسلم از مكّه‏
       دوشنبه 15 رمضان سال 60 ق‏

       8- ورود مسلم به كوفه‏
       سه شنبه 5 شوال سال 60 ق‏

       9- شهادت مسلم‏
       سه شنبه 8 ذى‏الحجه سال 60 ق‏

       10- خروج امام(ع) از مكّه‏
       سه‏شنبه 8 ذى‏الحجه سال 60 ق‏

       11- رسيدن امام(ع) به سرزمين كربلا
       جمعه سوم محرم سال 61 ق‏

       12- ورود عمر بن سعد به كربلا
       جمعه سوم محرم سال 61 ق‏

       13- سامان دهى سپاه از سوى عمر بن سعد و گفتگوهاى او با امام(ع)
       از سوم تا ششم محرم الحرام سال 61 ق‏

       14- ممانعت سپاه امام(ع) از دسترسى به آب‏
       سه شنبه 7 محرم 61 ق‏

       15- حمله ابتدايى بر سپاه امام(ع)
       پنج شنبه 9 محرم سال 61 ق‏

       16- واقعه عاشورا
       جمعه 10 محرم سال 61 ق‏

       17- كوچ اسيران از سرزمين كربلا
       بعد از ظهر روز شنبه 11 محرم سال 61 ق.

دریافت نسخه PDF - نقشه راه مداحان اهل بیت علیهم‌السلام [ حجم فایل : 103 کیلوبایت ]

دریافت نسخه تصویر - نقشه راه مداحان اهل بیت علیهم‌السلام [ حجم فایل : 1177 کیلوبایت ]

گفت‌وگو با حجت‌الإسلام عليرضا پناهيان

در فرهنگ جامعه‌ی ما يكی از رسانه‌های تأثيرگذار منبر است كه خودش در حوزه‌ی بزرگ‌تری به نام تبليغات دينی قرار می‌گيرد. اگر بخواهيم شاخص‌ها را بررسی كنيم، تبليغ خوب و اثرگذار چه ويژگی‌هايی بايد داشته باشد؟
چون شاخص­های موفقيت در هر نوع از انواع تبليغ فرق می‌كند، ابتدا بايد هر يك از آن‌ها را طبق كارويژه‌ی خاص خود، مشخص كرد. اما به طور كلی تبليغی موفق است كه بتواند چند نوع اثر را به خوبی در مخاطب به جا بگذارد. يكی جنبه‌ی اطلاع‌رساني­ است؛ يعنی بتواند نكات مهمی كه مخاطب نيازمند دانستن آن است را برايش بازگو كند. در جريان اطلاع‌رسانی وقتی مخاطب به آگاهي­های كليدی دست پيدا كند- البته آن آگاهی‌های كليدی را بايد تعيين كرد كه چه چيزهايی هستند و شايد در هر زمانی فرق كنند- يك تبليغ محقق شده است.
 

شاخص و اثر ديگری كه برای موفقيت تبليغ مي­توان تصور كرد، اين است كه تبليغ بايد آموزش دهنده‌ باشد. برخی از آگاهي­ها بايد به صورت مستمر و علمی تحقق پيدا كند چون با دريافت يك نكته، يك آگاهی يا يك خبر، نتيجه­ای به دست نمي­آيد. گاهی فعاليت­ تبليغاتی يعنی آموزش دادن محورهای بسيار پراهميت.
اثر بايسته‌ی ديگر در كار تبليغ اين است كه نگرش و بصيرت خوبی به مخاطب بدهد. اين به معنای تعليم و آموزش صرف نيست بلكه قدرت فهم و درك مخاطب را نسبت به حقايق عالم هستی بالا می‌برد.
يكی ديگر از شاخصه­های تبليغ خوب و اثرگذار اين است كه بتواند ذهنيت شفاف، مناسب و مطلوبی در مخاطب ايجاد كند. تصويری كه به مخاطب مي­دهد، تصويری باشد زيبا و مطابق كشش­های فطری فرد. تصويری بسيار شفاف كه الهام­بخش باشد و برايش آرمان ايجاد كند. گاهی شما يك حرف درست می‌زنيد اما ذهنيت مناسبی به مخاطبتان انتقال نمي­دهيد. ذهنيت، يكی از حساس­ترين بخش­های تبليغ است كه متأسفانه زياد به آن بها داده نمی‌شود. مثلاً مردم نسبت به لباس احرام يك حس خوبی دارند و تصوير زيبا از لباس احرام دارند ولی ما هيچ وقت حجاب را در مقام تمثيل يا تبيين، شبيه به لباس احرام معرفی نكرديم تا مردم نسبت به حجاب، اين حس خوب و ذهنيت زيبا را پيدا كنند.
گاهی از من می‌پرسيدند كه شما چرا مي­گوييد "مهدی فاطمه"؟ گفتم به دليل اين‌كه محبوبيت و لطافت خاصی در وجود فاطمه زهرا(س) هست. وقتی مردم نام امام زمان(عج) را مي­شوند، منتظرند كه حضرت بيايد و گردن آدم بدها را بزند. انگار ذهنيت شمشيری دارند. من اسم امام زمان(عج) را كنار حضرت زهرا(س) مي­آورم تا بدون اين‌كه درباره‌ی مهربانی حضرت توضيح بدهم، اين ذهنيتِ درست شكل بگيرد.
ما نماز را به زيبايی يك رقص معنوی به تصوير نكشيديم در حالی‌كه حقيقتاً چيزی جز رقص معنوی نيست. اين زيبايي­ها يعنی ذهنيت زيبا، ذهنيت دلچسب و ذهنيت درست از دين پيدا كردن، غير از اين است كه معارف درستی را به مخاطب منتقل كنيم.
يكی ديگر از شاخص­های موفقيت تبليغ اين است كه بتواند در گرايش­های مخاطب، اثر بگذارد و بتواند او را علاقه‌مند كند؛ در جايی كه لازم است، بترساند و ايمانش را تقويت كند. يكی از رسالت­های خوب تبليغ اين است كه بتواند روی گرايش­ها تأثير بگذارد.

اين شاخص‌هايی كه شما برشمرديد، می‌تواند ويژگی‌های هر نوع تبليغی باشد. اگر بخواهيم در زمينه‌ی تبليغی صحبت كنيم كه در خدمت انقلاب و جمهوری اسلامی باشد، چه شاخص‌ها و مؤلفه‌هايی را بايد توجه كند؟
اگر يك مبلغ، تنها اولويت­های احكام دينی را در مقام ابلاغ رعايت كند و مفاهيم را درست منتقل كند، اين تبليغ دينی در خدمت انقلاب خواهد بود. هيچ چيز اضافه­ای نمي­خواهد؛ يعنی آن تبليغ دينی كه در خدمت انقلاب اسلامی نباشد، تبليغ دين نيست بلكه تحريف شده است. اين موضوع مهمی است كه بايد بر آن خيلی پافشاری كرد. اصلاً بنا نيست چيزی به آن اضافه شود.
دينی كه انقلابی نيست، دينی است كه زياد و كم دارد. در زمان جنگ حديثی را در جايی خواندم كه متنش اين بود: «إنّ الجهاد بابٌ من أبوابِ الجنّه، فتحه ‌الله لخاصة أوليائه». حديث را برای تشويق جوانان آن مجلس برای اعزام به جبهه خواندم اما بعد از من شخص ديگری بلند شد و گفت كه امام صادق(ع) مي­فرمايند كه مؤمن در بستر هم بميرد شهيد محسوب می‌شود. بنابراين بچه‌ها بنشينيد و درستان را بخوانيد. آن شخص دقيقاً تبليغ بی‌دينی می‌كرد. اين نيست كه اين‌ها مردم را به توحيد غيرانقلابی دعوت می‌كنند و ما به توحيد انقلابی. وقتی انقلابی نباشد، دعوت به شرك است.
البته يك نكته نبايد فراموش شود؛ اين‌كه در جريان تبليغ، اتفاق بسيار مهمی كه بايد بيفتد، مديريت محتواست؛ يعنی مهندسی مفاهيم. گزينشی كه انسان بين مفاهيم انجام مي­دهد و تركيبی كه انتخاب مي­كند، بايد به شكلی سازنده باشد. معمولاً تركيب­ها و بينش‌های زياد و درستی انتخاب و اختيار نمي­شوند. حتی در تبليغ­های انقلابی هم همين­طور است. اصلي­ترين مشكل تبليغ در جامعه‌ی ما عدم مديريت صحيح و محتواست.

اين عدم مديريت يعنی چه؟
يعنی نمي­دانند الان چه چيزی را بگويند. حرف خوب زياد مي­زنند اماحرف خوب گزينش شده و انتخاب شده‌ی دقيق و به‌جا نمي­زنند. يا اين‌كه مطلبشان تركيب دقيق و ترتيب درستی ندارد كه اول اين را بگو، بعد آن را و بعد فلان. اين مديريت وجود ندارد.

با توجه به اين شرايط و نقص‌هايی كه اشاره كرديد، برای بهبود اوضاع چه راهی می‌توان در پيش گرفت؟
معتقدم كه سرآغاز بهبود بحث تبليغ، بايد تحول در حوزه باشد. تحولی كه در حوزه بايد ايجاد شود چيست؟ دو نوع علم در حوزه زياد توليد مي­شود؛ يكی علم برای عمل كه فقه است و ديگری علم برای علم مثل فلسفه و كلام و... اما علم سومی بايد در حوزه توليد شود كه برای ايجاد انگيزه يا تقويت ايمان يا هدايت گرايش­هاست. اين علم بايد مبنای انسان‌شناسانه داشته باشد؛ بايد بتواند در اثر انسان‌شناسی، روانشناسی دينی و يا روانشناسی اجتماعی دينی، قدرت گزينش و تركيب معارفی را كه مي­خواهيم به جامعه منتقل كنيم را بالا ببرد. الان شما نمي­دانيد كدام گزاره‌ی دينی را برای تبليغ حجاب مطرح كنيد كه با فطرت انسان­ها سازگارتر است. به اين سادگی و با چهار تا كار تجربی، ذوقی و تأثيرگذار كه در اثر شرايط مختلف صورت می‌گيرد، نمي­شود به قواعدش رسيد. برای دست‌يابی به اين امر بايد يك انسان‌شناس فوق­العاده بود. اگر انسان‌شناسی دقيق وجود نداشته باشد نمي­توان به نتيجه رسيد.
  

تحول در حوزه كه به آن اشاره كرديد، بايد دارای چه ويژگی‌هايی باشد؟
همان كه گفتم؛ بايد يك انسان‌شناسی مبتنی بر معارف دينی محكم داشته باشد. بايد بتواند فطرت انسان‌ها را تفسير كند و مشخصات آن را بگويد. در هر زمينه­ای مواضع فطرت را روشن كند و بعد از اين مرحله، فطرت جامعه را هم بشناسد و قواعد آن را هم درك كرده باشد. ضمن اين‌كه بايد قواعد آن را معين كند تا بتواند در اداره­ی جامعه و افكار عمومی مؤثر و موفق باشد.

به نظر می‌رسد شما در بحث تبليغ به‌دنبال يك معنويت اجتماعی هستيد. بعضی از مبلغان صرفاً بحث ابراز عقيده، ابراز ارادت و اين چيزها را مطرح مي­كنند اما شما اين را تمام شده نمی‌دانيد...
بايد اين موضوع در فرهنگ جامعه نهادينه شود. ملكات نفسانی چه‌كار مي­كنند؟ انجام كار خوب را برای انسان راحت مي­كنند. شما اگر ملكه‌ی شجاعت داشته باشيد، ديگر نيازی نيست كه برای شجاعت تصميم بگيريد بلكه به‌راحتی شجاعت به خرج مي­دهيد. اگر چيزی در جامعه فرهنگ شد به همين شكل می‌شود. ديگر جامعه آن را راحت اجرا و عمل مي­كند. برای پرداختن به معنويت بايد به‌كار فرهنگی بپردازيم. اين امر مهم بايد در فرهنگ جامعه باب شود تا مردم از شر گناه خلاص شوند و به سهولت كار خوب و خير را انجام دهند. الان در بين مردم، به حرم امام رضا(ع) رفتن به هنگام تحويل سال يك فرهنگ شده است. چيزهای ديگر هم می‌توانند به همين شكل و به صورت فرهنگ دربيايند.
ضمن اين‌كه بر ساختن فرد تأكيد داريم، مهم­ترين تأكيدمان ساختن فرد و يا افرادی است كه بتوانند بر جامعه و محيط اجتماعی تأثير بگذارند. ساختن آن‌ها هزار برابر بر درست كردن افرادی كه بر جامعه تأثير ندارند، اولويت دارد. مهم اين نيست كه همه در اوج آمادگی و ساختگی قرار بگيرند بلكه مهم اين است كه دين به شكلی در فرهنگ جامعه نهادينه شود تا ديگر نشود آن از فرهنگ كَند. در اين فضاست كه تنفس برای آدم­های خوب راحت مي­شود و برعكس، فضا برای تنفس بدي­ها سخت مي­شود.
اگر چنين شرايطی به‌وجود آيد، ديگر هركسی دلش خواست می‌تواند بد باشد و هركسی دلش خواست خوب. الان نظام نامتعادلی در جهان برقرار است. فضا برای خوب بودن سخت است؛ يعنی منصفانه نيست. آزادی نيست كه هركسی دلش خواست به سمت معنويت برود و هركسی دلش نخواست، نرود. به واسطه‌ی فرهنگ حاكم، فقر و عوامل ديگر، ضديت با معنويت تحميل می‌شود.

  بيان ماجراى عاشورا، فقط بيان يك خاطره نيست. بلكه بيان حادثه‌اى است كه - همان‌طور كه در آغاز سخن عرض شد - داراى ابعاد بى‌شمار است. پس، يادآورى اين خاطره، در حقيقت مقوله‌اى است كه مى‌تواند به بركات فراوان و بيشمارى منتهى شود. لذا شما ملاحظه مى‌كنيد كه در زمان ائمّه(ع)، قضيه‌ى گريستن و گرياندن براى امام حسين عليه‌السّلام، براى خود جايى دارد. مبادا كسى خيال كند كه در زمينه‌ى فكر و منطق و استدلال، ديگر چه جايى براى گريه كردن و اين بحثهاى قديمى است! نه! اين خيالِ باطل است. عاطفه به جاى خود و منطق و استدلال هم به جاى خود، هر يك سهمى در بناى شخصيت انسان دارد.

من شنيده‌ام در مواردى از آهنگ‌هاى نامناسب استفاده مى‌شود. مثلا فلان خواننده‌ى طاغوتى يا غيرطاغوتى شعر عشقى چرندى را با آهنگى خوانده؛ حالا ما بياييم در مجلس امام حسين و براى عشاق امام حسين، آيات والاى معرفت را در اين آهنگ بريزيم و بنا كنيم آن را خواندن؛ اين خيلى بد است. خودتان آهنگ بسازيد. اين همه ذوق و اين همه هنر وجود دارد. يقينا در جمع علاقه‌مندان به اين جريان كسانى هستند كه مى‌توانند آهنگ‌هاى خوب مخصوص مداحى بسازند؛ آهنگ عزا، آهنگ شادى.

چيز ديگرى كه بنده در بعضى از خوانندگان جلسات مداحى اطلاع پيدا كردم، استفاده‌ى از مدح‌ها و تمجيدهاى بى‌معناست، كه گاهى هم مضر است. فرض كنيد راجع به حضرت اباالفضل (سلام‌الله‌عليه) صحبت مى‌شود؛ بنا كنند از چشم و ابروى آن بزرگوار تعريف كردن؛ مثلا قربون چشمت بشم! مگر چشم قشنگ در دنيا كم است؟ مگر ارزش اباالفضل به چشمهاى قشنگش بوده؟! اصلا شما مگر اباالفضل را ديده‌ايد و مى‌دانيد چشمش چگونه بوده؟! اينها سطح معارف دينى ما را پايين مى‌آورد. معارف شيعه در اوج اعتلاست.

در منبر مداحى حتما در اول، فصلى اختصاص بدهيد به نصيحت يا بيان معارف به زبان زيباى شعر. اصلا رسم مداحى از قديم اين‌طورى بوده است؛ الان يك مقدار آن رسم‌ها كم شده. مداح در اول منبر يك قصيده، يك ده بيت شعر - كمتر، بيشتر - فقط در نصيحت و اخلاق، با الفاظ زيبا خطاب به مردم بيان مى‌كرد؛ مردم هم مى‌فهميدند و اثر هم مى‌گذارد. من يك وقت گفتم كه گاهى شعر يك مداح از يك منبر يك ساعتى ما اثرش بيشتر است. البته هميشگى نيست؛ گاهى است.اگر خوب انتخاب و اجرا شود، اين‌طورى خواهد بود.